De poort naar de hel: de legende van kasteel Houska en zijn geschiedenis
Elk kasteel in Bohemen heeft een spook. Houska heeft een gat naar de hel, een kapel die als deksel is gebouwd en zeven eeuwen aan mensen die zweren dat dat deksel niet helemaal past. Dit zijn de verhalen zoals ze verteld worden, en daarnaast wat de bronnen zeggen.
Een kasteel zonder reden om er te staan
De meeste middeleeuwse kastelen geven antwoord op een voor de hand liggende vraag. Ze bewaken een rivierovergang, een handelsweg, een mijn of een grens. Houska geeft op geen van die vragen antwoord. Het staat op een zandsteenrots in de dennenbossen ten noorden van Praag, zo'n 47 km van de hoofdstad, ver van elke route die er in de 13e eeuw toe deed. Volgens de legende had het toen het nieuw was geen waterput en geen keuken, en keken de sterkste verdedigingswerken naar de binnenplaats, niet naar het bos.
Voor liefhebbers van de legende is dat het hele bewijs. Een kasteel dat buiten niets bewaakt, moet binnen iets bewaken. Historici blijven er rustiger onder. Zij zien een koninklijk kasteel uit de regeringstijd van Ottokar II van Bohemen, gebouwd om de koninklijke bezittingen in een dunbevolkte streek te beheren, en sindsdien zo vaak verbouwd dat de oorspronkelijke indeling moeilijk te lezen is. Over één ding zijn beide kampen het eens. Als je tussen de bomen omhoog loopt en de witte muren opduiken, voelt het alsof je bekeken wordt.
Wat er uit het donker kroop
Het verhaal begint vóór het kasteel. Onder de rots, zeiden de dorpelingen, liep een spleet zo diep dat een steen die erin viel nooit geluid maakte. 's Nachts kwamen er dingen uit. De beschrijvingen verschillen per verteller, maar ze lijken op elkaar. Wezens, deels dier en deels mens, sommige met vleugels van vleermuizen of vogels, die naar de boerderijen slopen, de dieren meenamen en soms ook de mensen die buiten gingen kijken.
Niemand kreeg het gat dicht. Stenen, aarde en balken verdwenen erin. Dus kwam het bevel, in de meeste versies van de koning zelf, om het af te sluiten op de enige manier die overbleef. Een stenen vloer over de opening van de put, een kasteel rond die vloer, en precies op die plek een kapel. De put werd niet vernietigd. Hij werd op slot gedaan.
De gevangene aan het touw
Het beroemdste deel van de legende speelt zich vlak voor het afsluiten af. De bouwers, of de heer, wilden weten wat er beneden was. Een ter dood veroordeelde gevangene kreeg zijn vrijheid aangeboden als hij aan een touw naar beneden ging en terugkwam om het te vertellen. Hij stemde toe, ze lieten hem in de duisternis zakken, en binnen enkele ogenblikken begon hij te schreeuwen.
Toen ze hem omhoogtrokken, zo gaat het verhaal, was zijn haar wit geworden en was zijn gezicht dertig jaar ouder. Hij kon of wilde niet beschrijven wat hij had gezien. In sommige versies werd hij gek, in andere stierf hij een paar dagen later. In alle versies meldde niemand zich als volgende, en begonnen de metselaars aan het werk. De gidsen in het kasteel vertellen dit in de kapel, en het is een ander verhaal als je het hoort terwijl je boven die plek staat.
Een kapel als deksel
De kapel is echt, en ze is de oudste schat van het kasteel. Op de muren staan schilderingen van rond 1330 en uit het begin van de 15e eeuw. Tussen de figuren staat de heilige Michaël, met het zwaard geheven boven de draak, de strijdende engel die in het boek Openbaring de grote draak uit de hemel werpt. Gelovigen vinden die keuze veelzeggend. Wie een wachter bij een deur naar de hel wil zetten, schildert Michaël.
Een historicus zou erop wijzen dat de heilige Michaël in kapellen overal in Europa voorkomt, en dat in Houska ook de heilige Christoffel is geschilderd, de beschermheilige van reizigers. De kapel werd in 1928 gerestaureerd, en wat je tijdens de rondleiding ziet, is een prachtig onderhouden gotische ruimte, geen valluik. De eigen website van het kasteel introduceert de put met de woorden „volgens de legende”, en dat is de juiste toon om mee te nemen.
Hoor het verhaal waar het gebeurde
De privé-dagtrip vanuit Praag brengt je naar het kasteel op de rots, met je ticket voor de rondleiding tot in de kapel, en voegt kasteel Kokořín en een Tsjechische lunch toe. ~€ 820 per groep tot drie personen, beschikbare data alleen van april tot oktober.
De spoken die later kwamen
Een gebouw met zo'n legende trekt andere aan. De website van het kasteel noemt een gestalte zonder gezicht in een zwarte monnikskap, gezien in de ramen en langs de muren, en herhaalt het gerucht dat onder de vloeren skeletten liggen van iets wat niet helemaal menselijk is. Uit de Dertigjarige Oorlog stamt Oront, een Zweedse bevelhebber die in Houska met zwarte magie zou hebben geëxperimenteerd en wiens geest, afhankelijk van wie het vertelt, nog altijd over de plek waakt. Anderen noemen een zwarte hond zonder kop, een witte dame en gekras onder de vloer van de kapel.
- De gestalte met de kap, zonder gezicht, als legende verteld op de eigen website van het kasteel
- De skeletten, een gerucht dat het kasteel voorzichtig herhaalt met „naar verluidt”
- Oront, de tovenaar en bevelhebber uit de Dertigjarige Oorlog, in de Tsjechische folklore
- Geluiden van beneden, het oudste en vaagste verhaal, en het verhaal dat de andere levend houdt
De oorlogsjaren en de mythe die eruit groeide
De 20e eeuw gaf Houska zijn nieuwste legende. Tijdens de Tweede Wereldoorlog lag de streek in het Sudetenland, en het Duitse leger gebruikte het kasteel tot 1945. Tsjechische bronnen voegen eraan toe dat er een regionale SS-staf zat en dat het Rijksveiligheidshoofdbureau in 1943 archieven en boeken naar Houska bracht. Dat zijn gegevens over een bezettingsleger dat op het platteland rustige, veilige gebouwen zocht.
Daaruit groeide het verhaal uit talloze video's: dat nazi-occultisten boven de put experimenten deden, en dat er lichamen werden gevonden toen de soldaten vertrokken. Geen enkel document ondersteunt dat, en de eigen geschiedenis van het kasteel noemt het niet. Net als de wezens en de gevangene geniet je er het best van als verhaal, het liefst in de kapel, met de deur dicht.
Wat de bronnen zeggen
De gedocumenteerde geschiedenis is korter dan de legende, en milder.
| Wanneer | Wat er gebeurde |
|---|---|
| 13e eeuw | Kasteel gesticht, volgens de overlevering onder koning Ottokar II van Bohemen; sommige historici schrijven het toe aan de heren van Dubá in de jaren 1280 |
| 1316 | Eerste schriftelijke vermelding van Houska |
| ca. 1330 | Oudste schilderingen in de kapel, meer toegevoegd in het begin van de 15e eeuw |
| 1584–1590 | Verbouwd tot renaissanceresidentie |
| 1924 | Gekocht door de industrieel Josef Šimonek, gerestaureerd tegen 1930 (de kapel in 1928) |
| 1938–1945 | Gebruikt door het Duitse leger in het bezette Sudetenland |
| Na 1989 | Teruggegeven aan de erfgenamen van Šimonek |
| 1999 | Voor het eerst opengesteld voor publiek |
Het zusterkasteel van Houska in de tijd is Bezděz, in 1264 door dezelfde koning gesticht en in het noorden op zijn heuvel te zien. Bezděz en Mělník gaat erover, en Kokořín, het kasteel in het volgende dal, heeft eigen legenden.
Op bezoek met de legende in je achterhoofd
Ga voor de sfeer, niet voor bewijs. De mooiste bezoeken zijn vroeg of laat op de dag, buiten de zomerdrukte, als het bos stil is en de kapel schemerig. De weekends in oktober, de laatste van het seizoen, komen het dichtst bij de stemming van de verhalen. Controleer eerst de openingsdagen, want het kasteel sluit in de winter, en lees onze dagtripplannen om Houska met een tweede kasteel te combineren.